5 Aralık 1934 yılında Mustafa Kemal Atatürk öncülüğünde Türk kadınlarına seçme ve seçilme hakkı verildi. Dünya Kadın Hakları Günü olarak kabul edilen bugün Kadın Hakları Günü olarak kutlanıyor. Anayasanın 10. ve 11. Maddeleri değiştirilerek her kadına 22 yaşında seçme, 30 yaşında seçilme hakkı verildi. Bu anayasa değişiklikleri çerçevesinde İntibah-ı Mebusan Kanunu (Milletvekili Seçimi Kanunu)’nda 11 Aralık 1934’te yapılan değişiklikler sonucu anayasada tanınan haklar seçim kanunuyla da düzenlendi.
TÜRKİYE’NİN İLK KADIN MUHTARI
Gül Esin Aydın (GülkızÜrbül), 1933 yılında Türkiye’nin ilk kadın muhtarı seçilen Gül Esin, Aydın’ın Çine İlçesi, Karpuzlu Bucağı’nın muhtarlığını yaptığı dönemde Atatürk tarafından ödüllendirildi. Gül Esin, Kurtuluş Savaşı başlamadan altı ay kadar önce Muğlalı biriyle evlendi. Savaş başlayınca eşi savaşa gidip geri dönmedi. Gül Esin , fırıncı olan ağabeyinin yanına Aydın'ın Çine ilçesinin Demircidere bucağına bugün ki ismiyle Karpuzlu ilçesine gitti. Evlenerek Çine'ye yerleşti. Erkek kardeşinin 1933 doğumlu 'Cumhuriye Şeref' adlı kızını evlat edindi.
Kumarı yasakladı, çocukları okula yazdırdı
Gül Esin, 1933 yılında 32 yaşında muhtarlığa adaylığını koydu. Yedi erkek adaya karşı yarışan Türkiye’nin ilk kadın muhtarı Gül Esin, yaklaşık 500 oy alarak oy çokluğuyla muhtar seçildi. 11 Aralık 1933’te Halkevi Gazetesinde, 'Büyük inkılabın ilk kadın muhtarı, vazifen kutlu ve mutlu olsun’ manşetiyle haber oldu. İki yıl süreyle muhtarlık yapan Gül Esin, kahvehanelerde kumar oynamayı yasakladı. Çocukların okula yazdırılması, kadınların sosyal hayata hazırlanması, kız kaçırma olaylarının önlenmesi ve nikâh işlerinin düzene sokulması gibi konularda çalıştı. Gül Esin, kız kaçırma olaylarını önledi ve nikah işlerini düzene sokarak da büyük başarı elde etti.
‘Kimse bana karışmadı’
Gül Esin, o yıllarda yaşadıkları ve muhtarlık hikayesini şu sözlerle anlatır, “Muhtarlık için aday olduğumda, bana kimse karşı çıkmadı. Muhtarlığa, o zamanki nahiye müdürümüzün isteği ile girmiştim. İlk kadın muhtar seçildiğimde de herkes bana yardımcı oldu. Muhtarlığım sırasında da köydeki kız kaçırma olaylarının önlenmesinde büyük çaba harcadım. Köye yol, köprü ve köy konağı yaptırdım”
İLK KADIN BELDE BELEDİYE BAŞKANI
Sadiye Hanım, 1930 yılında, bugün Artvin ili Yusufeli ilçesine bağlı Kılıçkaya eski adıyla Ersis beldesinde Belediye Başkanı seçildi ve iki yıl bu görevi yürüttü. Doğum ve ölüm tarihi bilinmeyen Sadiye Hanım, İstanbul'da yetişti. Babası, Çıldır Kaymakamı iken Ermeniler tarafından şehit edilen Ersisli Arslan Bey'di. Sadiye Hanım, Ardahanlı malül gazi Binbaşı Atabey ile evlendi. Bu evlilikten oğlu Ali Babür Ata Ardahan dünyaya geldi. Gazeteci Ali Babür Ata Ardahan, Şadiye Hanım-Binbaşı Atabey çiftinin oğluydu.
Şadiye Hanım'ın Belediye başkanlığı döneminde Belediye Meclis Üyesi olan teyzesinin Mediha Hanım da Türkiye'nin ilk kadın belediye meclis üyeleri arasında yer aldı. Kosova ve Trablusgarp valilikleri olan ünlü valilerden Hafız Mehmet Paşa'nın kızı olan Mediha Hanım, Kılıçkaya kasabasından olan Kaymakam Adil Bey'in oğlu Muhli Bey ile evlenerek soyadını aldı.
İLK KADIN BELEDİYE BAŞKANI
Müfide Hanım, 1911 yılında İstanbul'un Beykoz ilçesinde doğdu. Babası, Mareşal Fevzi Çakmak'ın, I. Dünya Savaşı sırasında Çanakkale Cephesi'nde şehit düşen kardeşi Mehmet Nafiz Çakmak, annesi Emine Hanım'dır. Amcası Fevzi Çakmak'ın himayesinde yetiştirildi. İlkokulu Ankara'da amcasının çocuklarıyla birlikte okuduktan sonra öğrenimine İstanbul'da Kandilli Kız Lisesi'nde devam eden Müfide Hanım liseden mezun olduktan sonra 1927–1928 öğretim yılında İstanbul Öğretmen Okulu'ndan, ilkokul öğretmeni diplomasını aldı.
Meslek yaşamına İstanbul Moda İlkokulu'nda başlayan Müfide Hanım, ilk eşi subay Nuri Çetinkaya ile eşinin görev yerleri olan Erzurum, Doğu Beyazıt ve Kırklareli'nde öğretmenlik yaptı. Eşinin Berlin' e askeri ateşe olarak tayini üzerine 1936–1937 yıllarında Almanya'ya giderek Almanca öğrenen Müfide Hanım Alman okullarında incelemelerde bulundu.
Berlin'deki Pestalozzi-FrobelHaus Enstitüsü'nde Halk Eğitimi ve Çocuk Terbiyesi seminerlerine katılan Müfide Hanımın evliliği boşanma ile sonuçlanınca Ankara'ya döndü. Daha sonra Mersin'in ilk Belediye Başkanı Galip İlhan'ın oğlu olan Doktor Faruk İlhan ile evlenen Müfide Hanım, eşinin Ankara'ya tayini olmasından sonra Türk Eğitim Derneği Ankara Koleji'nde çalıştı. Türkiye ve Afganistan Hükûmetleri arasında yapılan bir anlaşmaya göre, Kabil Tıp Fakültesi’nde görevlendirilmesi üzerine eşi ile birlikte Kâbil'e gitti, gönüllü olarak Türkiye sefaretinin desteği ile Türk çocuklarının eğitimi ile uğraştı.
2.Dünya Savaşı nedeniyle Türkiye'ye dönme kararı aldılar. 1945 yılında Türkiye'ye dönünce Çocuk Esirgeme Kurumu'nun Gündüz Bakımevi'nde idarecilik yapan Müfide Hanım 1946 yılında eşi ile Mersin'e yerleşerek burada aktif siyasete başladı. 1950 yerel seçimlerinde Demokrat Parti'den aday olarak Belediye Başkanı seçilen Müfide Hanım İzmir’de orada Türk Kadınlar Birliği'nin şubesini kurdu. Yedi çocuk annesi Müfide Hanım, 1966 yılında Türk Anneler Derneği tarafından Yılın Annesi seçildi.
İLK KADIN MİLLETVEKİLLERİ
Kadınların ilk kez oy kullandığı TBMM 5. Dönem seçimleri 8 Şubat 1935 Türkiye genel seçimlerinde yapıldı ve 17 kadın milletvekili ilk kez meclise girdi. Ara seçimlerde bu sayı 18'e ulaştı. Türkiye’nin ilk kadın milletvekilleri ise; Mebrure Gönenç (Afyon), Hatı Çırpan (Ankara), Türkan Örs Baştuğ (Antalya), Sabiha Gökçül Erbay (Balıkesir), Şekibe İnsel (Bursa), Hatice Özgener (Çankırı); Huriye Öniz Baha (Diyarbakır), Fatma Memik (Edirne), NakiyeElgün (Erzurum), Fakihe Öymen (Ankara), Benal Nevzat İştar Arıman (İzmir), Ferruh Güpgüp (Kayseri); 3. sıra: soldan sağa: BahireBediş Morova Aydilek (Konya), Mihri Pektaş (Malatya), Meliha Ulaş (Samsun), Fatma Esma Nayman (Seyhan), Sabiha Görkey (Sivas), Seniha Hızal (Trabzon).
Damla YELTEKİN